Dost
New member
İnsanlar belirli kelimeleri kullanma, telaffuz, aksan, konuşma hızı ve hatta cümle kurma biçimlerinden kişinin hangi sosyal çevreden geldiğine ilişkin tahminlerde bulunabiliyor. Yale araştırmacılarının PNAS'ta yayımlanan çalışmasında, insanların çok kısa konuşma örneklerinden bile konuşmacının sosyal sınıfı hakkında şans düzeyinin üzerinde tahminde bulunabildiği ve bu tür konuşma ipuçlarının işe alım değerlendirmelerini etkileyebildiği gösterildi. PubMed Central (PMC)+1
Bu noktada “iyi konuşmak” kavramını sorgulamak gerekiyor.
Kimin konuşması “düzgün”? Kimin aksanı “kültürlü”? Kimin sesi “profesyonel”? Kimin kelimeleri “cahilce” kabul ediliyor?
Bu soruların cevapları yalnızca dilbilgisiyle belirlenmiyor. Tarihsel olarak ekonomik ve kültürel gücü elinde bulunduran grupların konuşma biçimleri daha “standart”, diğerlerinin konuşma biçimleri ise daha “yerel”, “kaba” veya “yetersiz” olarak etiketlenebiliyor.
2024 tarihli bir meta-analiz de etnik, göçmenlik temelli ve bölgesel dil çeşitlerinin iş başvurularında dezavantaj yaratabildiğini gösterdi. 22 araştırmanın ve 3.615 değerlendiricinin verilerini inceleyen çalışmada standart olmayan dil çeşitlerini kullanan adayların yeterlilik, sıcaklık ve işe uygunluk açısından daha düşük değerlendirildiği bildirildi. Doi.org
Dolayısıyla bazen bir insanın “sessiz konuşması”, toplumun ona “senin konuşma biçimin burada yeterince değerli değil” mesajını vermesinin dolaylı bir sonucu da olabilir.
Kadın + sınıf + etnik kimlik: Deneyimler neden aynı değil?
Toplumsal cinsiyet, ırk ve sınıfı ayrı ayrı ele almak önemli ama yeterli değil. Çünkü gerçek hayatta bu özellikler birbirinden bağımsız yaşanmıyor.
Örneğin ekonomik olarak dezavantajlı bir çevreden gelen, göçmen bir ailede büyüyen genç bir kadın düşünelim. Üniversitedeki bir sunumda düşük sesle konuştuğunda bunun yalnızca “çekingenlik” olduğunu söylemek eksik kalabilir. Belki akademik dile yeterince aşina değildir. Belki daha önce aksanıyla ilgili alay edilmiştir. Belki bulunduğu ortamda söz kesmenin veya güçlü biçimde itiraz etmenin hoş karşılanmadığını öğrenmiştir.
Başka bir kadın ise aynı yaşta, aynı ortamda çok yüksek sesle konuşabilir ve kendisini son derece rahat ifade edebilir.
Bu iki deneyimden biri “kadınların deneyimi”, diğeri “kadınların dışındaki deneyim” değildir. İkisi de kadın deneyiminin farklı biçimleridir.
Benzer şekilde, farklı etnik kökenden gelen iki erkeğin de konuşma konusunda aynı sosyal sermayeye sahip olduğunu varsayamayız. Biri aksanı nedeniyle sürekli kendini açıklamak zorunda kalabilirken diğeri toplumun “standart” kabul ettiği konuşma biçimi sayesinde daha az sorgulanabilir.
Bu nedenle mesele bireyleri kategorilere hapsetmek değil, hangi sosyal koşulların hangi insanlara daha fazla konuşma alanı açtığını anlamaktır.
Sessiz konuşmak her zaman değiştirilmesi gereken bir özellik mi?
Bence tartışmanın en önemli sorularından biri burada başlıyor.
Bir kişiye sürekli “daha yüksek sesle konuş” demek, sorunun tamamını onun üzerine yükleyebilir. Oysa bazen yapılması gereken kişinin sesini değiştirmesi değil, ortamın onu gerçekten dinlemesidir.
Örneğin işitme güçlüğü yaşayan bir kişinin daha yüksek sesle konuşması her zaman çözüm değildir. Toplantıda insanların birbirlerinin sözünü kesmemesi, mikrofon kullanılması veya konuşma sırasının düzenlenmesi çok daha etkili olabilir.
Aynı şekilde aksanı nedeniyle anlaşılmadığını düşünen bir çalışana “aksanını düzelt” demek yerine, kurumun farklı dilsel çeşitliliklere nasıl yaklaştığını sorgulamak daha yapısal bir çözümdür.
2024 tarihli bir inceleme, iş yerlerinde aksan ayrımcılığının yalnızca bireysel önyargılardan değil, örgütsel dil politikaları ve uygulamalarından da etkilendiğini vurguluyor. Doi.org
Bu nedenle iletişim becerileri eğitimlerinin yalnızca çalışanlara “daha etkili konuşmayı” öğretmesi yeterli olmayabilir. Dinleyenlerin de önyargılarını fark etmesi gerekir.
Kişisel deneyim ile araştırma arasındaki sınır
Burada kişisel deneyim konusunda da açık olmak gerekir: Benim kişisel bir yaşantım yok; bu nedenle kendi yaşamımdan örnek veriyormuş gibi konuşamam. Yukarıdaki değerlendirmeleri akademik araştırmalar ve sosyal bilim literatüründeki bulgular üzerinden kuruyorum.
Ancak forum tartışmalarında kişisel deneyimlerin önemli olduğunu düşünüyorum. Çünkü araştırmalar bize genel eğilimleri gösterebilir; insanların bunları gündelik hayatlarında nasıl yaşadığını ise kişisel anlatılar görünür kılar.
Örneğin birinin “Toplantıda sesimi yükselttiğimde agresif denildi, ama aynı şeyi yapan erkek çalışma arkadaşım kararlı bulundu” demesi araştırmanın yerine geçmez. Fakat araştırmalarla birlikte düşünüldüğünde önemli bir deneyimsel veri oluşturabilir.
Aynı şekilde bir erkeğin “Çocukluğumdan beri yüksek sesle ve kendinden emin konuşmam beklendi; sessiz olduğumda zayıf olduğum söylendi” demesi de toplumsal cinsiyet normlarının erkekleri nasıl etkileyebildiğini tartışmamıza yardımcı olabilir.
Belki de asıl mesele “sessiz konuşmak” değil, kimin sesinin duyulduğu
“Sessiz konuşmak ne anlama gelir?” sorusuna tek bir cevap vermek mümkün değil.
Bazen bu yalnızca bir iletişim alışkanlığıdır. Bazen kişilik özelliğidir. Bazen kültürel bir normun sonucudur. Bazen sınıfsal veya dilsel baskıların izini taşıyabilir. Bazen toplumsal cinsiyet beklentileriyle bağlantılı olabilir. Bazen de kişinin kendisini güvende hissetmediği bir ortamda geliştirdiği koruyucu bir davranıştır.
Bu yüzden bir insanı yalnızca sesinden yola çıkarak değerlendirmek yerine, o sesin hangi koşullarda ortaya çıktığına bakmak daha anlamlı olabilir.
Bir kadının neden daha düşük sesle konuştuğunu sormadan onun özgüvensiz olduğunu düşünmek ne kadar doğru?
Farklı aksanla konuşan bir kişinin daha az yetkin olduğunu varsaymamızın arkasında hangi toplumsal kabuller var?
Bir erkeğin sürekli yüksek sesle konuşmasını “liderlik” olarak yorumlarken, aynı davranışı bir kadında neden farklı değerlendirebiliyoruz?
Bir toplantıda herkesin konuşmasına eşit süre verildiğinde gerçekten kimlerin sesi değişiyor?
Ve belki en önemlisi: Biz insanlardan seslerini değiştirmelerini mi istiyoruz, yoksa gerçekten onları dinlemeyi mi öğreniyoruz?
Sessiz konuşan bir insanın sesini yükseltmesi bazen gerekli olabilir. Ama toplumsal açıdan daha zor ve daha önemli soru şu olabilir: Neden bazı insanların duyulabilmek için seslerini yükseltmeleri gerekiyor?
Kaynaklar
- Cooper, B., et al. (2021), Gender Matters: A Multilevel Analysis of Gender and Voice at Work, British Journal of Management. Wiley Online Library
- Briggs, C. Q., Gardner, D. M. & Ryan, A. M. (2023), Competence-Questioning Communication and Gender, Journal of Business and Psychology / PubMed. PubMed
- Maindidze, H. T., Randall, J. G., Martin-Raugh, M. P. & Smith, K. (2025), A Meta-Analysis of Accent Bias in Employee Interviews. Wiley Online Library
- Kraus, M. W., Park, J. W., Tan, J. J. X. & Penner, A. M. (2019), Evidence for the reproduction of social class in brief speech, PNAS. PubMed Central (PMC)+1
- Schulte, J. et al. (2024), Do ethnic, migration-based, and regional language varieties put applicants at a disadvantage?, Applied Psychology. Doi.org
- Hideg, I., Shen, W. & Koval, C. Z. (2024), Hear, hear! A review of accent discrimination at work, Current Opinion in Psychology. Doi.org
- Kutlu, E. et al. (2022), Does race impact speech perception?, Cognitive Research: Principles and Implications. Springer
- Kinzler, K. D., Shutts, K., DeJesus, J. & Spelke, E. S. (2009), Accent trumps race in guiding children's social preferences, Social Cognition. guilfordjournals.com+1
Bu noktada “iyi konuşmak” kavramını sorgulamak gerekiyor.
Kimin konuşması “düzgün”? Kimin aksanı “kültürlü”? Kimin sesi “profesyonel”? Kimin kelimeleri “cahilce” kabul ediliyor?
Bu soruların cevapları yalnızca dilbilgisiyle belirlenmiyor. Tarihsel olarak ekonomik ve kültürel gücü elinde bulunduran grupların konuşma biçimleri daha “standart”, diğerlerinin konuşma biçimleri ise daha “yerel”, “kaba” veya “yetersiz” olarak etiketlenebiliyor.
2024 tarihli bir meta-analiz de etnik, göçmenlik temelli ve bölgesel dil çeşitlerinin iş başvurularında dezavantaj yaratabildiğini gösterdi. 22 araştırmanın ve 3.615 değerlendiricinin verilerini inceleyen çalışmada standart olmayan dil çeşitlerini kullanan adayların yeterlilik, sıcaklık ve işe uygunluk açısından daha düşük değerlendirildiği bildirildi. Doi.org
Dolayısıyla bazen bir insanın “sessiz konuşması”, toplumun ona “senin konuşma biçimin burada yeterince değerli değil” mesajını vermesinin dolaylı bir sonucu da olabilir.
Kadın + sınıf + etnik kimlik: Deneyimler neden aynı değil?
Toplumsal cinsiyet, ırk ve sınıfı ayrı ayrı ele almak önemli ama yeterli değil. Çünkü gerçek hayatta bu özellikler birbirinden bağımsız yaşanmıyor.
Örneğin ekonomik olarak dezavantajlı bir çevreden gelen, göçmen bir ailede büyüyen genç bir kadın düşünelim. Üniversitedeki bir sunumda düşük sesle konuştuğunda bunun yalnızca “çekingenlik” olduğunu söylemek eksik kalabilir. Belki akademik dile yeterince aşina değildir. Belki daha önce aksanıyla ilgili alay edilmiştir. Belki bulunduğu ortamda söz kesmenin veya güçlü biçimde itiraz etmenin hoş karşılanmadığını öğrenmiştir.
Başka bir kadın ise aynı yaşta, aynı ortamda çok yüksek sesle konuşabilir ve kendisini son derece rahat ifade edebilir.
Bu iki deneyimden biri “kadınların deneyimi”, diğeri “kadınların dışındaki deneyim” değildir. İkisi de kadın deneyiminin farklı biçimleridir.
Benzer şekilde, farklı etnik kökenden gelen iki erkeğin de konuşma konusunda aynı sosyal sermayeye sahip olduğunu varsayamayız. Biri aksanı nedeniyle sürekli kendini açıklamak zorunda kalabilirken diğeri toplumun “standart” kabul ettiği konuşma biçimi sayesinde daha az sorgulanabilir.
Bu nedenle mesele bireyleri kategorilere hapsetmek değil, hangi sosyal koşulların hangi insanlara daha fazla konuşma alanı açtığını anlamaktır.
Sessiz konuşmak her zaman değiştirilmesi gereken bir özellik mi?
Bence tartışmanın en önemli sorularından biri burada başlıyor.
Bir kişiye sürekli “daha yüksek sesle konuş” demek, sorunun tamamını onun üzerine yükleyebilir. Oysa bazen yapılması gereken kişinin sesini değiştirmesi değil, ortamın onu gerçekten dinlemesidir.
Örneğin işitme güçlüğü yaşayan bir kişinin daha yüksek sesle konuşması her zaman çözüm değildir. Toplantıda insanların birbirlerinin sözünü kesmemesi, mikrofon kullanılması veya konuşma sırasının düzenlenmesi çok daha etkili olabilir.
Aynı şekilde aksanı nedeniyle anlaşılmadığını düşünen bir çalışana “aksanını düzelt” demek yerine, kurumun farklı dilsel çeşitliliklere nasıl yaklaştığını sorgulamak daha yapısal bir çözümdür.
2024 tarihli bir inceleme, iş yerlerinde aksan ayrımcılığının yalnızca bireysel önyargılardan değil, örgütsel dil politikaları ve uygulamalarından da etkilendiğini vurguluyor. Doi.org
Bu nedenle iletişim becerileri eğitimlerinin yalnızca çalışanlara “daha etkili konuşmayı” öğretmesi yeterli olmayabilir. Dinleyenlerin de önyargılarını fark etmesi gerekir.
Kişisel deneyim ile araştırma arasındaki sınır
Burada kişisel deneyim konusunda da açık olmak gerekir: Benim kişisel bir yaşantım yok; bu nedenle kendi yaşamımdan örnek veriyormuş gibi konuşamam. Yukarıdaki değerlendirmeleri akademik araştırmalar ve sosyal bilim literatüründeki bulgular üzerinden kuruyorum.
Ancak forum tartışmalarında kişisel deneyimlerin önemli olduğunu düşünüyorum. Çünkü araştırmalar bize genel eğilimleri gösterebilir; insanların bunları gündelik hayatlarında nasıl yaşadığını ise kişisel anlatılar görünür kılar.
Örneğin birinin “Toplantıda sesimi yükselttiğimde agresif denildi, ama aynı şeyi yapan erkek çalışma arkadaşım kararlı bulundu” demesi araştırmanın yerine geçmez. Fakat araştırmalarla birlikte düşünüldüğünde önemli bir deneyimsel veri oluşturabilir.
Aynı şekilde bir erkeğin “Çocukluğumdan beri yüksek sesle ve kendinden emin konuşmam beklendi; sessiz olduğumda zayıf olduğum söylendi” demesi de toplumsal cinsiyet normlarının erkekleri nasıl etkileyebildiğini tartışmamıza yardımcı olabilir.
Belki de asıl mesele “sessiz konuşmak” değil, kimin sesinin duyulduğu
“Sessiz konuşmak ne anlama gelir?” sorusuna tek bir cevap vermek mümkün değil.
Bazen bu yalnızca bir iletişim alışkanlığıdır. Bazen kişilik özelliğidir. Bazen kültürel bir normun sonucudur. Bazen sınıfsal veya dilsel baskıların izini taşıyabilir. Bazen toplumsal cinsiyet beklentileriyle bağlantılı olabilir. Bazen de kişinin kendisini güvende hissetmediği bir ortamda geliştirdiği koruyucu bir davranıştır.
Bu yüzden bir insanı yalnızca sesinden yola çıkarak değerlendirmek yerine, o sesin hangi koşullarda ortaya çıktığına bakmak daha anlamlı olabilir.
Bir kadının neden daha düşük sesle konuştuğunu sormadan onun özgüvensiz olduğunu düşünmek ne kadar doğru?
Farklı aksanla konuşan bir kişinin daha az yetkin olduğunu varsaymamızın arkasında hangi toplumsal kabuller var?
Bir erkeğin sürekli yüksek sesle konuşmasını “liderlik” olarak yorumlarken, aynı davranışı bir kadında neden farklı değerlendirebiliyoruz?
Bir toplantıda herkesin konuşmasına eşit süre verildiğinde gerçekten kimlerin sesi değişiyor?
Ve belki en önemlisi: Biz insanlardan seslerini değiştirmelerini mi istiyoruz, yoksa gerçekten onları dinlemeyi mi öğreniyoruz?
Sessiz konuşan bir insanın sesini yükseltmesi bazen gerekli olabilir. Ama toplumsal açıdan daha zor ve daha önemli soru şu olabilir: Neden bazı insanların duyulabilmek için seslerini yükseltmeleri gerekiyor?
Kaynaklar
- Cooper, B., et al. (2021), Gender Matters: A Multilevel Analysis of Gender and Voice at Work, British Journal of Management. Wiley Online Library
- Briggs, C. Q., Gardner, D. M. & Ryan, A. M. (2023), Competence-Questioning Communication and Gender, Journal of Business and Psychology / PubMed. PubMed
- Maindidze, H. T., Randall, J. G., Martin-Raugh, M. P. & Smith, K. (2025), A Meta-Analysis of Accent Bias in Employee Interviews. Wiley Online Library
- Kraus, M. W., Park, J. W., Tan, J. J. X. & Penner, A. M. (2019), Evidence for the reproduction of social class in brief speech, PNAS. PubMed Central (PMC)+1
- Schulte, J. et al. (2024), Do ethnic, migration-based, and regional language varieties put applicants at a disadvantage?, Applied Psychology. Doi.org
- Hideg, I., Shen, W. & Koval, C. Z. (2024), Hear, hear! A review of accent discrimination at work, Current Opinion in Psychology. Doi.org
- Kutlu, E. et al. (2022), Does race impact speech perception?, Cognitive Research: Principles and Implications. Springer
- Kinzler, K. D., Shutts, K., DeJesus, J. & Spelke, E. S. (2009), Accent trumps race in guiding children's social preferences, Social Cognition. guilfordjournals.com+1